ਉਮੀਦਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਤੋਂ ਖੰਡਰਾਂ ਤੱਕ: ਤਪਾ ਦੀ ਧਾਗਾਂ ਮਿੱਲ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਅਤੇ ਢਹਿ ਢੇਰ ਹੋਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਤਪਾ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਧੜਕਣ: ’ਦੀ ਬਰਨਾਲਾ ਕੋ-ਆਪਰੇਟਿਵ ਸਪਿਨਿੰਗ ਮਿਲ ’ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਫਰ
ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਫੈਕਟਰੀ ਤੱਕ: ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਿਲ ਨੇ ਬਦਲੀ ਸੀ ਤਪਾ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਨੁਹਾਰ
ਬਰਨਾਲਾ/ਤਪਾ ਮੰਡੀ 22 ਮਾਰਚ (ਲੁਭਾਸ਼ ਸਿੰਗਲਾ) :- ਬਰਨਾਲਾ-ਬਠਿੰਡਾ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ “ ਦੀ ਬਰਨਾਲਾ ਕੋ-ਆਪਰੇਟਿ ਸਪਨਿੰਗ ਮਿੱਲ ਲਿਮਿਟਡ, ਤਪਾ” ਇਕ ਸਮੇਂ ਤਪਾ ਸਹਿਰ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਧੜਕਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਰੀਬ 35 ਏਕੜ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਇਸ ਮਿੱਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 1986 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਸਹਿਕਾਰੀ ਅਦਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਨਰਮੇ-ਕਪਾਹ ਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਰੁਜਗਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਿਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਉਦਯੋਗਕ ਇਕਾਈ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪਿੱਛੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਉਦਯੋਗ ਖੜੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਦੱਸਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਤਪਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਡੇਰੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਗਭਗ 35 ਏਕੜ ਜਮੀਨ ਕੋ-ਆਪਰੇਟਿਵ ਅਦਾਰੇ ਨੂੰ ਨਾਮਾਤਰ ਮਹਿਜ ਇਕ ਰੁਪਏ ਲੀਜ ‘ਤੇ 1964-65 ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਮਾਜਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਨੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਮਿੱਲ ਦੇ ਸੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਚੜਤ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਗੌਰ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਥਾਨਕ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਮਜਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜਗਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਨਰਮੇ-ਕਪਾਹ ਦੀ ਖਰੀਦ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਧਾਗਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਲਾਭ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਪਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਕਪਾਹ ਦੀ ਫਸਲ ਲਈ ਮਸਹੂਰ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਮਿਲ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੇ ਮੰਡੀਆਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਇਆ। ਸਪਿਨਿੰਗ ਮਿਲ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਪਾਹ ਦੀ ਸਫਾਈ (ਜਿਨਿੰਗ), ਫਾਈਬਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਧਾਗਾ (ਯਾਰਨ) ਬਣਾਉਣਾ ਸਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਦਯੋਗਕ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜਬੂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਸਿੱਧਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਦੇ ਗਏ। ਕਪਾਹ ਦੀ ਫਸਲ ‘ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਬਦਲਾਅ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮਜੋਰੀਆਂ, ਅਣਗਹਿਲੀ ਅਤੇ ਭਿ੍ਰਸਟਾਚਾਰ ਦੇ ਦੋਸ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਦਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਕਰੀਬ 13-14 ਸਾਲ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1998-99 ਵਿਚ ਇਹ ਮਿਲ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਮਜਦੂਰ ਬੇਰੁਜਗਾਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਤਪਾ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ ਜਦਕਿ ਮਿੱਲ ਅੰਦਰ ਪੱਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋ ਕੋ-ਆਪਰੇਟਿਵ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮਿੱਲ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਸਹਿਰ ਦੇ ਵਪਾਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਸਰ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਲ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖਤ ਨਾਲ ਹੀ ਬਜਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਚੱਲਦੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਮਿੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੀਜ ‘ਤੇ ’ ਸ਼ਿਵਾ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟੀ ਯਾਰਨਜ ਲਿਮਿਟਡ ‘ ਨਾਂਅ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਵਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਕਾਰਖਾਨੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮਕਬੂਲ ਸੀ। “ਸ਼ਿਵਾ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟੀ ਯਾਰਨਜ ਲਿਮਿਟਡ” ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇਹ ਇਕਾਈ ਦੁਬਾਰਾ ਚੱਲਣੀ ਸੁਰੂ ਹੋਈ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਢੀਚਕ-2 ਚਲਦੀ ਮਿੱਲ ਅੰਦਰ ਰੁਜਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬਣੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਰਮੇ-ਕਪਾਹ ਦੀ ਥਾਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਵੱਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੇ ਇਸ ਮਿੱਲ ਦੀ ਮੂਲ ਜਰੂਰਤ ਨੂੰ ਹੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ।
ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਮਿਲ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜਾਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਇਹ ਇਕਾਈ ਮੁੜ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਮਿੱਲ ਦੀ ਜਮੀਨ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਚਰਚਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਉਦਯੋਗ ਲੱਗੇਗਾ ਜਾਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉਦੇਸ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਿਲ ਤਪਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। “ਦੀ ਬਰਨਾਲਾ ਕੋ-ਆਪਰੇਟਿਵ ਸਪਿਨਿੰਗ ਮਿਲਜ” ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਹਿਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਹ ਮਾਡਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗ ਖੜੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮਜੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤ ਇਸ ਨੂੰ ਡੇਗ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਿੱਲ ਸਿਰਫ ਇਕ ਉਦਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਤਪਾ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਚੜਤ ਅਤੇ ਪਤਨ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਣ ਯੋਗ ਕਹਾਣੀ ਹਨ।