ਤਪਾ ਦਾ ਸਾਬਣ ਉਦਯੋਗ: ਚਮਕਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਭੱਠੀਆਂ ਤੱਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਤਪਾ ਦਾ ਸਾਬਣ ਉਦਯੋਗ: ਚਮਕਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਭੱਠੀਆਂ ਤੱਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਤਪਾ ਮੰਡੀ 23 ਮਾਰਚ (ਲੁਭਾਸ਼ ਸਿੰਗਲਾ) :-  ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਤਪਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ “ਸਾਬਣ ਦਾ ਘਰ” ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਈ ਘਰਾਨਿਆਂ ਲਈ ਸਾਬਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਾਧਨ ਸੀ। ਹੱਥੀਂ ਬਣਿਆ ਸਾਬਣ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਮੁੰਬਈ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ।

ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਿਨ: ਜਦੋਂ ਤਪਾ ਸੀ ਸਾਬਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ  -- ਪੁਰਾਣੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1980 ਤੋਂ 2000 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਤਪਾ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 40 ਤੋਂ 50 ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਸਾਬਣ ਦੇ ਯੂਨਿਟ ਚੱਲਦੇ ਸਨ। ਹਰ ਯੂਨਿਟ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 8 ਤੋਂ 15 ਮਜ਼ਦੂਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 400 ਤੋਂ 600 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਸਪਲਾਈ, ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਬਣ ਵੱਡੇ ਕੜਾਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਿਹਨਤ, ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਨੁਸਖਿਆਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਹ ਸਾਬਣ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਸਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਸ ਮੰਗ ਸੀ। ਤਪਾ ਤੋਂ ਬਰਨਾਲਾ-ਬਠਿੰਡਾ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਢੋਲਾਂ ਅਤੇ ਫੱਟਿਆਂ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇਹ ਸਾਬਣ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਰਾਹਗੀਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਬਣ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਮਸ਼ਹੂਰ ਘਰਾਣੇ ਅਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ - ਤਪਾ ਦੇ ਢਿਲਵਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਖੂਬ ਉਚਾਈਆਂ ‘ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। ਜਗਦੀਸ਼ ਮਿੱਤਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿੱਤਲ, ਪ੍ਰੇਮ ਮਿੱਤਲ, ਸੰਧੂਆਂ ਵਾਲੇ ਵਰਗੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ “ਜੈ ਦੁਰਗਾ ਸੋਪ ਫੈਕਟਰੀ” ਵਰਗੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ “ਨਰੋਲ ਫੁੱਲ ਸਾਬਣ” ਘਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਲਈ ਇਹ ਸਾਬਣ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਇਸਦੀ ਖੂਬ ਵਿਕਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਅੰਦਰਲੇ ਬਸ ਅੱਡੇ ਦੀ ਰੌਣਕ - ਤਪਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬਸ ਅੱਡੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦਰਜਨਾਂ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲਾ ਸਾਬਣ ਵੇਚ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਥੇ 25 ਤੋਂ 30 ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਬਣ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

ਪਤਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅਸਰ - ਸਮਾਂ ਬਦਲਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵੀ ਬਦਲ ਗਈ। 2000 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਧੁਨਿਕ ਵਾਸ਼ਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੱਥੀਂ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਘਟਣ ਲੱਗੀ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਣੇ ਡਿਟਰਜੈਂਟ ਪਾਊਡਰ ਅਤੇ ਲਿਕਵਿਡ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਬਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ।

ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ:

2005 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਪਾ ਦੇ ਲਗਭਗ 70% ਸਾਬਣ ਯੂਨਿਟ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ, 2015 ਤੱਕ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ 5 ਤੋਂ 7 ਯੂਨਿਟਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿ ਗਈ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹੀ ਕਾਰਖਾਨੇ ਬਚੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧੂਰੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ

ਰੋਜ਼ਗਾਰ ‘ਤੇ ਪਿਆ ਵੱਡਾ ਅਸਰ - ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ‘ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਧੰਧਿਆਂ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ ਪਿਆ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਜਦਕਿ ਕਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰ ਗਏ।

ਅੱਜ ਦੀ ਹਕੀਕਤ: ਟਾਵਾਂ-ਟੱਲਾ ਗਾਹਕ - ਅੱਜ ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਸਾਬਣ ਖਰੀਦਣ ਵਾਲੇ ਗਾਹਕ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਕਦੇ ਰੌਣਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹੁਣ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। “ਮੇਕ ਇਨ ਇੰਡੀਆ” ਅਤੇ “ਵੋਕਲ ਫਾਰ ਲੋਕਲ” ਵਰਗੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ -  ਬਤਾਰਾ        ਸਾਬਣ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਪਵਨ ਬਤਾਰਾ ਨੇ ਸਾਬਣ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ ‘ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਉਚਿਤ ਨੀਤੀਆਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਅਤੇ ਡਿਟਰਜੈਂਟ ਪਾਊਡਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਬਣ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੁਝ ਸਾਬਣ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਮੁਨਾਫੇ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਤੇਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਬਣ ਵਿੱਚ ਚਰਬੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਖਤਰੇ ਵਧੇ, ਸਗੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੀ। ਪਵਨ ਬਤਾਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਉਭਾਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹੀ ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ - ਤਪਾ ਦਾ ਸਾਬਣ ਉਦਯੋਗ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁੜ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਉਡਾਣ ਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਪਾ ਦਾ ਸਾਬਣ ਉਦਯੋਗ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਲੋੜ ਹੈ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਇਸ ਸੋਹਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਸਕਣ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਉਂਦਾ ਕਰ ਸਕਣ।